Fiszki stworzone przez prywatnego użytkownika mogą zawierać błędy. Sprawdzone materiały znajdziesz tutaj.
Genetyka (ważne nazwiska i pojęcia)
115
Zaloguj się aby móc dodawać zestawy do swojego konta i uczyć się ich regularnie.
W zestawie znajdują się pojęcia związane z genetyką, takie jak np. chromosom, inżynieria genetyczna, kod genetyczny, translacja. Ich znajomość przyda się każdemu, kogo czeka matura na poziomie rozszerzonym albo sprawdzian z biologii. Zestaw świetnie nadaje sie do szybkiego potórzenia materiału z genetyki.
pytanie
odpowiedź
genetyka
z języka greckiego genetes, czyli zrodzony; nauka zajmująca się zjawiskiem dziedziczności i zmienności organizmów na podstawie informacji genetycznej zawartej w kwasach nukleinowych DNA i RNA
Gregor Mendel
zakonnik z Moraw, jako pierwszy opisał prawa rządzące zjawiskiem dziedziczności cech
Thomas Hunt Morgan
twórca teorii dziedziczności opartej na chromosomach (sprostowanie do II prawa Mendla)
Frederick Griffith
Przeprowadził eksperyment udowadniajacy zjawisko transformacji wśród bakterii.
Joachim Hammerling
Przeprowadził doświadczenie, wskazujące jądro jako ośrodek komórki, zawierający materiał dziedziczny.
Oswald Theodore Avery
Wraz ze współpracownikami udowodnił, że to DNA jest nośnikiem informacji genetycznej.
James D. Watson i Francis Crick
Określili strukturę przestrzenną DNA.
Frederick Sanger
Opracował technologię pozwalajacą odczytywać sekwencję nukleotydów DNA.
Human Genome Project
rok 2003 - ogłoszenie sekwencji 99% genomu człowieka w ramach badań, określonych jako Human Genome Project
DNA
kwas deoksyrybonukleinowy, jeden z kwasów nukleinowych, polimer zbudowany z pojedynczych jednostek (monomerów), zwanych nukleotydami; w komórce odgrywa rolę banku informacji o niej samej
nukleozyd
pięciowęglowy cukier (deoksyryboza lub ryboza) połączony wiązaniem N-glikozydowym z zasadą azotową adeniną, guaniną, cytozyną, tyminą lub uracylem
nukleotyd
nukleozyd połączony wiązaniem estrowym z resztą kwasu fosforowego(V)
zasada azotowa
związek pierścieniowy, który w swojej cząsteczce zawiera azot; wyróżniamy zasady purynowe i pirymidynowe
zasada purynowa
zasada azotowa tzw. duża, zbudowana z dwóch pierścieni (6 i 5 - członowego) połączonych ze sobą; zasady purynowe to adenina (A) i guanina (G)
zasada pirymidynowa
zasada azotowa tzw. mała, zbudowana z jednego pierścienia 6-członowego, zawierającego azot; zasady pirymidynowe to: cytozyna, tymina i uracyl
cechy budowy DNA
dwuniciowy, nici antyrównoległe, komplementarny, spiralny (heliks)
zasada komplementarności zasad
W dwuniciowym kwasie DNA dwie nici biegnace do siebie antyrównolegla łączą się ze sobą za pomocą wiazań wodorowych tzw mostków wodorowych. Adenina łączy się zawsze z tyminą podwójnym mostkiem, a guanina z cytozyną mostkiem potrójnym.
RNA
kwas rybonukleinowy, jeden z kwasów nukleinowych, jednoniciowy polimer złożony z nukleotydów zawierających cukier rybozę; zasady azotowe takie jak w DNA ale zamiast tyminy jest uracyl
rodzaje RNA
mRNA - informacyjny RNA, rRNA - rybosomalny RNA, tRNA-transportowy RNA
mRNA
matrycowy, informacyjny - służy za bezpośrednią matrycę, na której budowane są białka; bierze udział w translacji
rRNA
rybosomowy, wchodzi w skład rybosomów
tRNA
transportujacy, podczas biosyntezy białek służy do przenoszenia aminokwasów i wstawiania ich w odpowiednie miejsca na rybosomach podczas translacji (tRNA połączony z aminokwasem nosi nazwę amino-acylo-tRNA)
replikacja
powielenie DNA przed podziałem komórkowym. Jej cel to zbudowanie identycznej kopii (klonu) DNA, którą będzie można przekazać do komórki potomnej.
enzymy replikacyjne
PolimerazaDNA, Helikaza, Primaza, Ligaza, Telomeraza
polimerazaDNA
kompleks enzymatyczny, odpowiada przede wszytkim za komplementarne przyłączanie nukleotydów do nowo powstającej nici oraz za skanowanie wyników pracy i naprawianie błędów
helikaza
enzym rozrywający wiązania wodorowe między zasadami azotowymi; tworzy w ten sposób tzw. widełki replikacyjne, co jest niezbędne do zapoczątkowania replikacji
primaza
enzym odpowiadający za zbudowanie krótkich odcinków RNA (primerów), do których polimeraza może dobudować nukleotydy DNA
ligaza
enzym spajający niezwiązane odcinki nowo syntetyzowanego DNA
telomeraza
kompleks enzymatyczny odpowiedzialny za umożliwienie replikacji końcowych odcinków nici DNA
etapy raplikacji
inicjacja, elongacja, terminacja,
gen
podstawowa jednostka dziedziczności, odcinek DNA, dzięki któremu możliwa jest synteza odcinka RNA oraz jednego łańcucha polipeptydowego (białka)
genom
zbiór wszystkich genów danego organizmu, czyli komplet jego informacji genetycznej; termin ten oznacza również pojedynczy komplet chromosomów (haploidalny); genom może przyjmować postać DNA dwuniciowego (większość organizmów) lub jedononiciowego (wirusy) oraz jedno- lub dwuniciowego RNA (wirusy)
Chromatyna
postać występowania DNA w komórce w powiązaniu z białkami histonowymi i niehistonowymi
Chromosom
wybarwiajaca się struktura zbudowana z silnie skręconej chromatyny, pojawiająca się w komórce w związku z jej podziałem
chromatydy siostrzane
cząsteczki DNA stanowiące połówki chromosomu po replikacji, przy czym jedna stanowi identyczną kopię drugiej
nukleosom
odcinek DNA zawierający ok. 146 par nukleotydów, nawiniętny na oktamer histonowy (8 histonów H2A, H2B, H3, H4) i spięty histonem H1
solenoid
spiralne zwinięcie fibryli chromatynowej
fibryla chromatynowa
zbiór nukleosomów ułożonych naprzemiennie (w zygzak), tworzący superhelisę
domena
pojedyncza pętla solenoidu, "zapięta " białkiem niehistonowym
budowa chromosomu
chromatydy, centromer (przewężenie pierwotne) , przewężenie wtórne, satelita
rodzaje chromosomów
metacentryczny, submetacentryczny, akrocentryczny, telocentryczny
autosomy
chromosomy ciała, czyli wszystkie z wyjątkiem chromosomów płciowych
allosomy
heterochromosomy, chromosomy płci (u człowieka X i Y)
chromosomy niehomologiczne
chromosomy różne pod względem zawartości gentycznej (w kariotypie zaznaczone różnymi numerami)
chromosomy homologiczne
chromosomy podobne do siebie pod względem zawartości genetycznej (w kariotypie oznaczone tymi samymi numerami), jeden z nich pochodzi od ojca a drugi od matki
chromosomy politeniczne
olbrzymie, powstają w wyniku nierozchodzenia się chromatyd po kilkukrotnej replikacji
chromosomy szczoteczkowe
zawierające dużo pętli bocznych, służących intensywnej syntezie RNA, występują w oocytach kręgowców
kariotyp
obraz wszystkich chromosomów organizmu
haplont
organizm z pojedynczą liczbą chromosomów
diplont
organizm z podwójną liczbą chromosomów
kod genetyczny
metoda zapisu informacji genetycznej organizmu
cechy kodu genetycznego
trójkowy, jednoznaczny, zdegenerowany, niezachodzący, bezprzecinkowy, uniwersalny, kolinearny
kod trójkowy
trzy kolejne nukleotydy stanowią kodon, jeden kodon koduje jeden aminokwas
kod jednoznaczny
każdy kodon koduje jeden i tylko jeden aminokwas
kod zdegenerowany
aminokwasy mogą być kodowane przez więcej niż jeden kodon, ale jeden kodon koduje tylko jeden aminokwas
kod niezachodzacy
ostani nukleotyd jednego kodonu nie może być równocześnie pierwszym następnego
kod bezprzecinkowy
między kodonami nie ma żadnych przerw, wskaźników, itp., które pokazywałyby gdzie kończy się jeden kodon a zaczyna następny
kod uniwersalny
w całym świecie ożywionym te same trójki kodują te same aminokwasy
kod kolinearny
kolejność ułożenia kodonów ściśle determinuje kolejność ułożenia aminokwasów w łańcuchu polipeptydowym
biosynteza białek
powstawanie białek na podstawie matrycyDNA
transkrypcja
przepisywanie informacji genetycznej (potrzebnego pojedynczego odcinka DNA z danym genem)
translacja
"tłumaczenie" kodu genetycznego na język aminokwasów i białek
polimerazaRNA
enzym przeprowadzający transkrypcję DNA
operon
zespół współdziałających ze sobą genów, składający się z promotora, operatora, genu struktury, represora
gen recesywny
gen ujawniajacy się tylko w homozygocie recesywnej
gen dominujacy
gen ujawniajacy się w heterozygocie, oznaczany wielką literą
homozygota
para identycznych alleli dominujących lub recesywnych, jeden pochodzi od ojca a drugi od matki
heterozygota
para różnych alleli - dominujący i recesywny
I prawo Mendla
prawo czystości genetycznej gamet: każda gameta w procesie powstawania (mejozy) otrzymuje tylko jeden allel z pary alleli danego genu
II prawo Mendla
prawo niezależnego dziedziczenia się cech: zakłada że poszczególne geny dziedziczą się niezależnie od siebie, tworząc w gametach wszystkie kombinacje z jednakowym prawdopodobieństwem, zaś w potomstwie całą mozaikę cech
Teoria dziedziczności Morgana
Geny zlokalizowane są na chromosomach, każdy gen zajmuje na chromosomie ściśle określone miejsce czyli locus. Wszystkie geny jednego chromosomu ułożone są jeden za drugim liniowo i tworzą grupę sprzężoną. Zlokalizowanie wszystkich genów danego chromosomu pozwala na opracowanie tzw. mapy chromosomowej (genowej).
crossing over
wymiany odcinków między chromosomami siostrzanymi (homologicznymi), tworzenie nowych kombinacji genów, tworzenie rekombinantów
konwersja
proces polegający na tym, że jedna z chromatyd siostrzanych replikuje od pewnego momentu według wzorca chromatydy niesiostrzanej
linia czysta
zbiór osobników homozygotycznych względem danej cechy lub cech; dawniej:grupa osobników utrzymująca się w danym typie np. koloru kwiatów – wszystkie osobniki (jednego gatunku) rodzicielskie i potomne maja kwiaty czerwone i tylko czerwone
Pokolenie P
pokolenie rodzicielskie
Pokolenie F
pokolenie potomków, zwyczajowo opisywane numerami
genotyp
zestaw genów warunkujący dane cechy organizmu
fenotyp
zestaw ujawniających się cech organizmu uwarunkowanych genotypem
krzyżowka testowa
wsteczna, skrzyżowanie ze sobą osobnika badanego z homozygotą recesywną pod kątem badanej cechy, w celu ustalenia jego homo- lub hetrozygotyczności
dominacja zupełna
Jeden allel danego genu jest dominujacy w stosunku do drugiego w danej parze. W zestawie heterozygotycznym ujawni się jego cecha.
dominacja niezupełna
kiedy żaden allel w swojej obecności nie jest w stanie w pełni ujawnić cechy przez siebie warunkowanej; efekt fenotypowy stanowi wartość pośrednią między fenotypami warunkowanymi między dwoma allelami
kodomiancja
Kiedy dwa allele w pełni ujawniaja warunkowaną przez siebie cechę, fenotyp charakteryzuje się mozaikowatością danej cechy. Przykład: dziedziczenie grupy krwi AB u człowieka.
geny dopełniające
ich jednoczesne oddziaływanie jest niezbędne do wykształcenia się danej cechy; przykład: dziedziczenie koloru kwiatów u groszku pachnącego
geny kumulatywne
polimeryczne - sumowanie się ich działania wpływa na natężenie danej cechy
geny hipostatyczne
cecha ujawnia się tylko wtedy, gdy gen epistatyczny występuje w układzie homozygotycznym recesywnym; przykład: dziedziczenie barwy łusek spichrzowych u cebuli
gen plejotropowy
gen wpływający na kilka cech jednocześnie; przykład: dziedziczenie sierści u myszy
geny sprzężone z płcią
geny zlokalizowane na allosomach (na X); ujawnienie cechy jest ściśle zdeterminowane płcią
geny sprzężone ze sobą
geny znajdujące się na tym samym chromosomie
mutacje
samorzutne lub indukowane zmiany w materiale genetycznym, prowadzące do powstania całkiem nowej informacji genetycznej
rodzaje mutacji
milczące, nonsensowne, zmiany sensu
mutacje punktowe (genowe)
obejmujące swoim zasięgiem jeden gen: substytucja (tranzycja, transwersja), delecja, insercja
substytucja
podstawienie jednej zasady azotowej inną
delecja
wypadnięcie jednego lub kilku par nukleotydów
insercja
wstawienie jednej lub kilku par nukleotydów
mutacje chromosomowe
obejmujące swoim zasięgiem fragmenty chromosomów (wielu genów) lub całe chromosomy: deficjencja, duplikacja, inwersja, translokacja
deficjencja
utrata fragmentu chromosomu
duplikacja
podwojenie fragmentu chromosomu
inwersja
odwrócenie odcinka chromosomu o 180 stopni
translokacja
przeniesienie fragmentu chromosomu w jego inne miejsce lub na zupełnie inny chromosom
mutacje liczbowe
genomowe; zmiany obejmujące liczby chromosomów
rodzaje mutacji liczbowych
aneuploidia, euploidia, autoploidia, alloploidia
aneuploidia
zmianie ulega liczba pojedynczych chromosomów: monosomia, trisomia
euploidia
zmianie ulega liczba całych kompletów chromosomów
autoploidia
zmiana liczby n w obrębie jednego gatunku: triploidia, tetraploidia
alloploidia
zmiana liczby n będąca efektem krzyżowania się dwóch różnych gatunków(genomów)
przykłady chorób genetycznych
hemofilia, daltonizm, fenyloketonuria, alkaptonuria, albinizm, anemia sierpowata, mukowiscydoza, pląsawica Huntingtona, zespół cri-du-chat, zespół Downa, zespół Turnera, zespół Klinefeltera
inżynieria genetyczna
nauka zajmująca się manipulacją genami
dobór sztuczny
Spośród wszystkich osobników danej populacji, człowiek wybiera do krzyżówki osobniki o pożądanych cechach.
chów wsobny
krzyżowanie ze sobą osobników blisko spokrewnionych
heterozja
wybujałość mieszańców, wyższa od średniej żywotność lub plemność osobników charakteryzujących się wysokiem stopniem heterozygotyczności
enzymy restrykcyjne
endonukleazy, wykryte w komórkach bakterii, tnące DNA w ścisle określonych warunkach
lepkie końce
jednoniciowe, komplementarne względem siebie odcinki DNA, powstałe po działaniu restryktaz
wektor
czynnik służący jako przenośnik stosowanego genu z komórki do komórki; może być nim plazmid, wirus lub sztuczny chromosom bakteryjny
sonda molekularna
odcinki kwasu nukleinowego (np. izolowane mRNA) hybrydyzujące z wybraną sekwencją na zasadzie komplementarności lub będące efektem syntezy, opartej na znajomości składu aminokwasowego białka kodowanego przez poszukiwany gen
zastosowanie inżynieri genetycznej
modyfikowanie genetyczne organizmów, klonowanie genetyczne, terapie genowe, analiza porównawcza DNA
Fiszki stworzone przez prywatnego użytkownika mogą zawierać błędy. Sprawdzone materiały znajdziesz tutaj.nowy test
Jesteś nauczycielem? Chciałbyś łatwo tworzyć kartkówki, krzyżówki, itd.? Chciałbyś mieć więcej opcji (m.in. ilość i rodzaj pytań, ładny wydruk)? Napisz do nas: szkola@fiszkoteka.pl
Odkryj wszystkie pary w najmniejszej liczbie ruchów!
0
kroków
