UK

Dewolucja (ogólnie)

Przekazanie uprawnień organu wyższego stopnia na niższy; w UK: przekazanie uprawnień ustawodawczych i wykonawczych z Londynu do organów regionalnych z wyboru na podstawie kryterium geograficznego.

Zgromadzenie Irlandii Północnej

Jednoizbowy organ ustawodawczy powstały w 1998 r. na mocy porozumień wielkopiątkowych; liczy 90 członków, wybory co 4 lata (pierwszy czwartek maja).

Parlament Szkocji

Powstał w 1997 r. (2. referendum), jednoizbowy, 129 członków, wybory co 5 lat.

Walijskie Zgromadzenie Narodowe (Senedd)

Powstałe w 1998 r., 60 członków, kadencja 4 lata; na mocy Senedd and Elections (2020) uzyskało uprawnienia zbliżone do Szkocji.

Źródła prawa w UK

Prawo stanowione (statutory law), prawo zwyczajowe (common law), konwenanse konstytucyjne, prawo UE (retained law), zasady orzecznictwa, poglądy konstytucjonalistów.

Ustawa (Act of Parliament)

Akt normatywny uchwalony w procedurze legislacyjnej i podpisany przez monarchę; panuje tu prymat prawa stanowionego.

Wielka Karta Swobód (1215)

Ograniczenie władzy absolutnej, zakaz więzienia bez wyroku sądu.

Habeas Corpus Act (1679)

Zakaz aresztowania bez nakazu i prawo do szybkiego postawienia przed sądem.

Bill of Rights (1689)

Poddanie monarchy kontroli Parlamentu, gwarancja wolności słowa w debatach parlamentarnych, zakaz dyspensy i suspensy.

Act of Settlement (1701)

Zasady sukcesji tronu (tylko protestanci), wprowadzenie nieusuwalności sędziów i wymogu kontrasygnaty ministra.

Human Rights Act (1998)

Włączenie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka do brytyjskiego porządku prawnego.

Constitutional Reform Act (2005)

Reforma rozdzielająca władze: utworzenie Sądu Najwyższego (zamiast sędziów w Izbie Lordów) i zmiana roli Lorda Kanclerza.

Prawo zwyczajowe (Common Law)

Zbiór zasad, tradycji i maksym stworzonych przez sędziów; opiera się na wiążących precedensach sądowych.

Konwenanse konstytucyjne

Pozaustawowe, powtarzane reguły praktyki ustrojowej; nie są prawem w sensie ścisłym, ale są przestrzegane (np. sankcja królewska).

Konwenans Kardynalny

Monarcha wykonuje prerogatywy tylko zgodnie z radą ministrów ("Król panuje, ale nie rządzi").

Konwenans Salisbury’ego

Izba Lordów nie odrzuca ustaw, które rząd zapowiedział w swoim manifeście wyborczym.

Konwenans Sewela

Parlament w Londynie nie stanowi prawa w sprawach objętych dewolucją bez zgody regionów.

Klauzula Henryka VIII

Zapis w ustawie pozwalający rządowi na jej zmianę za pomocą rozporządzeń (szybsza nowelizacja kosztem kontroli parlamentarnej).

Dualizm w prawie międzynarodowym

Umowa międzynarodowa wiąże UK wewnętrznie dopiero po "przetrawieniu" przez system, czyli uchwaleniu odpowiedniej ustawy przez Parlament.

European Communities Act 1972 (ECA)

Ustawa stanowiąca "most" dla prawa UE do UK; jej uchylenie w 2020 r. zakończyło automatyczne obowiązywanie prawa unijnego.

Omnipotencja Parlamentu

Zasada, według której Parlament może uchwalić lub uchylić każde prawo; brak merytorycznej kontroli konstytucyjności ustaw.

Instrument of Government (1653)

Jedyna w historii UK (nieudana) próba wprowadzenia spisanej konstytucji za czasów Cromwella.

Lord Kanclerz (rola do 2005)

Łączył wszystkie trzy władze: był ministrem, przewodniczącym Izby Lordów i szefem sądownictwa.

Lord Kanclerz (rola obecnie)

Członek rządu (Minister Sprawiedliwości), zazwyczaj poseł Izby Gmin, stracił funkcje sędziowskie i przewodniczenie izbie.

Sąd Najwyższy Zjednoczonego Królestwa

Działa od 2009 r.; najwyższa instancja odwoławcza (poza sprawami karnymi Szkocji); rozstrzyga spory dewolucyjne; liczy 12 sędziów.

Skład Parlamentu

Izba Gmin, Izba Lordów oraz Monarcha (trójczłonowość).

Izba Gmin

Izba niższa, nadrzędna; 650 członków wybieranych w okręgach jednomandatowych (FPTP); wybory powszechne.

Hung Parliament

Sytuacja, w której żadna partia nie uzyskała bezwzględnej większości mandatów w Izbie Gmin.

Czynne i bierne prawo wyborcze

Od 18 lat; obywatele UK, Wspólnoty Narodów lub Irlandii (mieszkający w UK).

Kadencja Parlamentu

Obecnie powrót do modelu elastycznego (max 5 lat); monarcha na wniosek premiera może rozwiązać parlament w dowolnym momencie.

Speaker Izby Gmin

Apolityczny przewodniczący obrad; decyduje, czy ustawa jest finansowa (blokuje to weto Lordów) i wybiera poprawki do debaty.

Lider Izby Gmin

Członek rządu odpowiedzialny za planowanie prac parlamentarnych i koordynację polityki gabinetu w izbie.

Izba Lordów (skład)

Lordowie duchowni (max 26 biskupów) oraz lordowie świeccy (dziedziczni – 92 i dożywotni); łącznie ok. 800 osób.

Whipowie (Bicze)

Urzędnicy partyjni pilnujący dyscypliny głosowania; "Three

Mowa tronowa

Tekst pisany przez premiera, czytany przez monarchę na otwarciu sesji; określa plan legislacyjny rządu.

Adres dziękczynny

Formalna odpowiedź Parlamentu na mowę tronową; poprawka "pokornego żalu" (Humble Regret) może obalić rząd.

Zasada dyskontynuacji

Niezakończone sprawy parlamentarne "przepadają" wraz z zakończeniem sesji.

Freedom of speech (przywilej)

Immunitet materialny; wypowiedzi w parlamencie nie mogą być podstawą odpowiedzialności przed sądem.

Crown Proceedings Act

Ustawa pozwalająca na pozwanie Korony (państwa) za delikt, choć samego monarchy osobiście nadal pozwać nie można.

Tajna Rada (Privy Council)

Ciało doradcze monarchy, składające się z obecnych i byłych ministrów; tu decyzje gabinetu formalnie stają się prawem.