POLSKI

Sędzia Soplica

gospodarz z Soplicowa, patriota, strażnik staropolskich tradycji i obyczajów, młodszy brat Jacka.

Jacek Soplica (Ksiądz Robak)

ojciec Tadeusza. Z dumnego, porywczego warchoła i zabójcy Stolnika przemienił się w pokornego bernardyna i emisariusza walczącego o ojczyznę.

Stolnik Horeszko

potężny magnat, ojciec Ewy. Wykorzystywał Jacka Soplicę do celów politycznych, a ostatecznie odmówił mu ręki córki, za co zginął z jego rąk.

Telimena

opiekunka Zosi, dojrzała kobieta, kokietka, miłośniczka petersburskich mód i francuszczyzny, szukająca męża.

Ewa Horeszkówna

córka Stolnika, ukochana Jacka Soplicy. Oddana innemu wbrew własnej woli, zmarła na zesłaniu na Syberii, osierocając Zosię.

Soplicowo

centrum tradycji szlacheckiej, "centrum polszczyzny", arkadyjski świat zgody, ładu i starych obyczajów.

Prezesowa Zasławska

mądra, szanowana arystokratka, dawna nieszczęśliwa miłość stryja Wokulskiego. Docenia zasługi i charakter Wokulskiego w przeciwieństwie do reszty jej warstwy społecznej.

Stary subiekt (Ignacy Rzecki)

"ostatni romantyk", lojalny przyjaciel Wokulskiego, sprzedawca i autor "Pamiętnika". Naiwny politycznie bonapartysta.

Julian Ochocki

arystokrata i wybitny naukowiec-idealista, marzący o zbudowaniu maszyn latających, odrzucony przez próżne środowisko sfer wyższych.

Profesor Geist

paryski genialny chemik (uważany często za szaleńca), pracujący nad metalem lżejszym od powietrza; próbuje namówić Wokulskiego do poświęcenia majątku dla nauki.

Helena Stawska

piękna, uczciwa, pracowita kobieta. Kocha skrycie Wokulskiego, ale ostatecznie, po odrzuceniu, wyjeżdża i układa sobie życie w Częstochowie.

Baronowa Krzeszowska

kłótliwa, zgorzkniała po stracie córki mieszkanka kamienicy (którą potem kupuje). Oskarżyła Stawską o rzekomą kradzież lalki jej zmarłej córki.

Lalka (pojęcie z tytułu)

symbol wieloznaczny: lalka Izabela, wokół której kręci się akcja; zabawka-lalka z procesu pani Stawskiej; metafora Rzeckiego

Warszawa

miejsce akcji, miasto olbrzymich kontrastów społecznych (brudne Powiśle contra pełne luksusów Krakowskie Przedmieście i Łazienki).

Drabina społeczna

pojęcie obrazujące niemożność przekroczenia podziałów klasowych w Polsce; Wokulski ma wiedzę i potężny kapitał, a wciąż traktowany jest przez arystokrację jak człowiek z nizin (kupiec galanteryjny).

Paryż

miasto-ideał planowania przestrzennego, gdzie ceni się pracę i kapitał ludzki; stanowi kontrast dla zdegenerowanej, niefunkcjonalnej Warszawy.

Zasławek

utopijny, nowoczesny majątek Prezesowej Zasławskiej. Przykład wcielania pozytywistycznej pracy u podstaw (dobre warunki dla chłopów, sierociniec).

Antygona

tytułowa bohaterka, odważna i bezkompromisowa. Wybiera boskie, niepisane prawa moralne ponad zakaz ludzki i chowa brata, za co zostaje skazana na śmierć.

Edyp

ojciec Antygony, król Teb, który nieświadomie zabił własnego ojca i poślubił matkę, wypełniając tragiczną przepowiednię.

Ród Labdakidów

przeklęty przez bogów ród (należą do niego Edyp i Antygona), obciążony klątwą i dziedzicznym fatum, które prowadzi kolejne pokolenia do zguby.

Polinejkes

brat Antygony. Sprowadził obce wojska na rodzinne Teby, by odzyskać władzę. Uznany przez Kreona za zdrajcę, któremu zakazano pochówku.

Eteokles

brat Antygony, obrońca Teb. Zginął w bratobójczym pojedynku z Polinejkesem, pochowany przez Kreona z najwyższymi honorami.

Kreon

władca Teb, wuj Antygony. Reprezentuje twarde prawo państwowe, kieruje się pychą władcy (hybris), co doprowadza go do utraty najbliższych.

Fatum

ślepy los, nieuchronne i tragiczne przeznaczenie władające życiem bohaterów, od którego nie można uciec ani go zmienić.

Złoty sznur

po tym, gdy Jasiek gubi złoty róg w pogoni za czapką z pawich piór, zostaje mu z niego w ręku tylko nędzny sznur

Chata bronowicka

przestrzeń sceniczna i symboliczna "arka przymierza", w której jednoczą się dwie najważniejsze grupy klasowe (chłopi i inteligencja).

Poeta

postać uosabiana przez Kazimierza Przerwę-Tetmajera, marzyciel, dekadent, odizolowany od życia; pojawia mu się duch Rycerza (Zawiszy Czarnego), który symbolizuje tęsknotę Poety do siły, wielkich czynów i chwały.

Chochoł

słomiany ochronny pancerz krzaku róży (zaproszony ironicznie przez młodą parę na złość); dyryguje korowodem zjaw, uosabia uśpienie narodu polskiego, ale też tlące się w środku życie i nadzieję na nadejście wiosny (wolności).

Chocholi taniec

błędne, zamknięte koło (letarg), w którym bezwolnie tańczą usypiani bohaterowie na samym końcu utworu; symbol narodowego marazmu i niezdolności do walki.

Dziad

chłop pamiętający czasy pańszczyzny, wciąż nie ufa panom. Ukazuje mu się upiór Jakuba Szeli.

Jakub Szela (Upiór)

przywódca krwawej rzezi galicyjskiej, okrutnego zrywu chłopów przeciw szlachcie (1846), ukazuje się Dziadowi, przypominając, że prawdziwa solidarność i sojusz chłopów z "panami" na razie jest w obliczu tej zbrodni we krwi niemożliwa.

Dziennikarz

Rudolf Starzewski z konserwatywnego "Czasu", utwierdza w narodzie bierność. Ukazuje mu się Stańczyk wręczający mu Kaduceusz (ironiczny symbol obudzenia się przewodnika narodu, którym jest prasa).

Stańczyk

dawny, przenikliwy i zmartwiony losami państwa błazen królewski; obnaża małość Dziennikarza i inteligencji.

Marysia

starsza siostra Panny Młodej. Ukazuje jej się jej zmarły przedwcześnie na suchoty narzeczony, francuski malarz Ludwik de Laveaux.

Widmo

widmo Ludwika de Laveaux obnażające dawną, niespełnioną, z romantycznym wydźwiękiem miłość Marysi (która wyszła jednak za prozaicznego chłopa, Wojtka).

Gospodarz

Włodzimierz Tetmajer, półinteligent mieszkający od 10 lat z chłopami; to jego Wernyhora wybiera na lidera powstania (ofiarując mu Złoty Róg). Zawodzi

Wernyhora

postać mityczna, kozacki wróżbita. Przynosi Gospodarzowi orędzie, według którego z chłopami bronowickimi do świtu należy uderzyć na Kraków; daje mu w darze Złoty Róg budzący ducha w narodzie.

Klimina

bogata chłopka, wdowa, z mocnym chłopskim temperamentem, chętna flirtom z inteligentami.

Czepiec

wójt bronowicki, silny, odważny chłop świadomy swojej wartości ("Cóż tam, panie, w polityce?"). Jest chętny do ruszania w bój natychmiastowo z kosą osadzoną na sztorc, lecz szuka u panów mądrego dowództwa, którego nie dostaje.

Złoty róg

symbol ożywczego czynu narodowego, mobilizacji zbrojnej. Jego porywający dźwięk zagubił się wraz ze złym dowództwem i przywiązaniem Jaśka do materialnych próżności (czapki).

Złota podkowa

koń Wernyhory gubi ją przed odjazdem. Podnosi ją Gospodarz na poczet spraw publicznych, lecz jego żona kładzie do skrzyni na "własne, domowe szczęście", co symbolizuje prywatyzację interesów kosztem dobra wspólnego.

Pan Młody

Lucjan Rydel, powierzchowny ludoman (chłopoman). Ekscytuje się strojem chłopskim nie potrafiąc jednocześnie odciąć się od miasta; zjawia mu się zdrajca, Hetman Branicki.

Hetman Branicki

zjawia się Panu Młodemu. Symbolizuje zdradę w Targowicy, egoistyczną szlachtę zaprzepaszczającą szansę Rzeczpospolitej za pieniądze i sojusz z wrogiem.

Bronowice

wieś koło Krakowa, chata Włodzimierza Tetmajera. Miejsce symbolicznego spotkania podzielonego narodu polskiego (inteligencji i chłopstwa).

Józio Kowalski

główny bohater i narrator, 30-letni pisarz sztucznie wtłoczony w rolę ucznia. Buntuje się przeciwko formom, jakie narzuca mu społeczeństwo.

"Chłopaki"

uczniowie utożsamiający się z wulgarnością, brutalną witalnością i buntem, zgromadzeni wokół Miętusa (przeciwieństwo niewinnych "chłopięcąt").

Miętus

uczeń uosabiający pociąg do brutalności i brudu. Pragnie uświadomić niewinnego Syfona i marzy o "zbrataniu się z parobkiem".

"Chłopięta"

grupa uczniów wokół Syfona, reprezentująca niewinność, posłuszeństwo i szkolną sztuczność.

Syfon (Pylaszczkiewicz)

klasowy prymus, obrońca "chłopięcej niewinności", ofiara brutalnego "gwałtu przez uszy" dokonanego przez Miętusa.

Profesor Pimko

kulturalny filolog z Krakowa, wcielenie szkolnej sztampy. Jego narzędziem jest "upupianie", czyli infantylizowanie uczniów.

Bladaczka

nauczyciel języka polskiego, ślepo powtarzający schematy ("Słowacki wielkim poetą był"), niepotrafiący zainteresować uczniów.

Zuta Młodziakówna / Zosia Hurlecka

Zuta (nowoczesna pensjonarka, obiekt pragnień Józia, symbol "łydki"). Zosia z kolei to tradycyjna panienka z ziemiańskiego dworku w Bolimowie, z którą Józio ostatecznie ucieka.

Groteska

dominująca kategoria estetyczna utworu, polegająca na łączeniu absurdu z powagą, przerysowaniu zachowań postaci i deformacji rzeczywistości.

Młodziakowie

nowoczesna rodzina uosabiająca pozorne wyzwolenie obyczajowe, sport, higienę i sztuczny liberalizm, obnażona przez intrygę Józia.

Łydka

Gombrowiczowski symbol biologicznej młodości, sportu, nowej obyczajowości i pociągu fizycznego, narzucany przez Zutę Młodziakównę.

Pupa / Upupienie

symbol narzucania drugiemu człowiekowi naiwności, niedojrzałości, traktowania go jak dziecko; domena szkoły i Pimki.

Gęba

maska, rola społeczna, sztuczny sposób bycia narzucony przez społeczeństwo. Gombrowicz twierdzi, że przed "gębą" uciec można tylko w inną "gębę".

Bolimowo

dworek wujostwa Hurleckich. Karykatura tradycyjnego ziemiaństwa, ostoja konserwatyzmu i "pańskości" w relacjach z parobkami.

Prof. Jan Moll

wybitny kardiochirurg, pionier nowatorskich operacji serca. Dla Edelmana operacje te były wyścigiem ze śmiercią, przedłużaniem życia ("przesłanianiem płomienia").

Mordechaj Anielewicz

młody przywódca powstania w getcie warszawskim (ŻOB). Z powodu beznadziejnej sytuacji, wraz z innymi bojowcami, popełnił samobójstwo w bunkrze przy Miłej 18.

Michał Klepfisz

inżynier i bojowiec ŻOB, produkował ładunki wybuchowe. Zginął bohatersko, zasłaniając własnym ciałem niemiecki karabin maszynowy.

Pola Lifszyc

dziewczyna, która, nie musząc tego robić, dobrowolnie wsiadła do wagonu na Umschlagplatzu, by nie opuszczać matki w drodze do obozu zagłady w Treblince.

Deheroizacja

celowy zabieg Edelmana polegający na odarciu powstania z mitu, patosu i wielkich słów. Mówienie o bohaterstwie w sposób zwyczajny, surowy (pokazanie brudu, strachu, samobójstw).

Winston Smith

pracownik Ministerstwa Prawdy fałszujący historię; podejmuje cichy bunt przeciwko systemowi Partii, pisząc pamiętnik, za co płaci całkowitym złamaniem psychicznym.

Nowomowa

sztuczny język stworzony przez Partię, ubożejący z każdym rokiem. Jego celem było ograniczenie możliwości myślenia i uniemożliwienie wyrażania buntu.

Myślozbrodnia

najcięższe przestępstwo w Oceanii. Samo pomyślenie o buncie, a nawet podświadoma mimika twarzy niezgodna z wytycznymi Partii, karało się śmiercią.

Julia

kochanka Winstona. Jej bunt przeciw reżimowi ma charakter pragmatyczny, zmysłowy i osobisty (chodziło jej o własne przyjemności), a nie ideologiczny.

Dwumyślenie

wymuszana przez system umiejętność jednoczesnego wyznawania dwóch sprzecznych poglądów i szczerego wierzenia w oba (np. "Wojna to pokój").

Lotta (Charlotte)

idealizowana ukochana Wertera, czuła, lojalna i obowiązkowa. Mimo uczucia do Wertera, pozostaje wierna narzeczonemu.

Albert

narzeczony, a później mąż Lotty. Uosobienie oświeceniowego rozsądku, stabilności i opanowania; moralne i intelektualne przeciwieństwo emocjonalnego Wertera.

Jasiek

zmarły przed dwoma laty ukochany Karusi, którego dziewczyna wywołuje i z którym "rozmawia" na miejskim rynku.

Karusia

obłąkana z rozpaczy dziewczyna widząca ducha. Uosabia romantyczne poznanie poprzez "czucie i wiarę", które stawia ją w opozycji do racjonalnego Starca.

Aldona

żona Konrada (Waltera Alfa). Kiedy jej mąż porzuca szczęście rodzinne dla ojczyzny, ona zamurowuje się dobrowolnie w wieży w Malborku jako pustelnica (Wajdelotka).

Walter Alf

prawdziwe nazwisko Konrada Wallenroda. Litwin porwany w dzieciństwie przez Krzyżaków, który wychował się wśród wrogów, ale zawsze pamiętał o pochodzeniu.

Wallenrodyzm

postawa bohatera, który walczy o słuszną sprawę narodową za pomocą podstępu, zdrady i niemoralnych metod ("lis i lew"), co ostatecznie niszczy go wewnętrznie.

Halban

stary litewski śpiewak (wajdelota), wychowawca i duchowy powiernik Waltera Alfa. Poprzez pieśni podtrzymywał w nim patriotyzm i pragnienie zemsty, uosabia potęgę poezji.

Burza

sonet opisujący walkę żywiołów na statku. W obliczu zagrożenia tylko Pielgrzym jest obojętny

Stepy akermańskie

sonet będący opisem podróży wozem ("suchym oceanem") przez krymski step, kończący się głuchym nasłuchiwaniem głosu z tęskniącej ojczyzny (Litwy).

Dziesięcioletni chłopiec

nawiązanie do opowieści z utworu (np. Sobolewskiego) o bezwzględnym carskim aparacie represji, wywożącym na Sybir niewinne, okute w łańcuchy dzieci.

Jan Rollison

młody, niewidomy więzień polityczny ze Żmudzi, okrutnie torturowany w śledztwie; pchnięty z okna (lub zmuszony do wyskoczenia) przez aparat senatora Nowosilcowa.

Żegota

więzień uwięziony przez przypadek; opowiada słynną bajkę Goreckiego o ziarnie zakopanym w ziemi (ziarno = wywożona polska młodzież, z której wyrośnie potęga narodu).

Pani Rollison (matka Rollisona)

zdesperowana, ślepa wdowa błagająca okrutnego Nowosilcowa o spotkanie z torturowanym synem. Symbolizuje cierpiącą Matkę Polkę / Matkę Boską Bolesną.

Wasilewski

młody więzień katowany przez carskich oficerów, tak skatowany, że nie mógł iść. Niesiony przez żołnierzy z rozłożonymi rękami przypominał ukrzyżowanego Chrystusa (mesjanizm).

Tomasz Zan

przywódca stowarzyszeń studenckich (Filomatów), szlachetny idealista, który wziął na siebie główną winę, by chronić młodszych i słabszych kolegów.

Adolf Cichowski

ofiara carskiego systemu (opowieść z Salonu Warszawskiego). Przez lata torturowany, po powrocie do domu stał się ludzkim wrakiem, bez pamięci i zaufania do świata.

Jan Sobolewski

więzień, który relacjonuje współwięźniom scenę wywozu polskiej młodzieży (w tym Janczewskiego i Wasilewskiego) na katorgę syberyjską.

Piotr Wysocki

postawa patriotyczna z "Salonu Warszawskiego". Wypowiada słynne słowa: Nasz naród jak lawa...

Laura

pierwsza, niespełniona miłość 15-letniego Kordiana. Starsza od niego, traktowała go z pobłażaniem i odrzuciła jego uczucia, co doprowadziło chłopaka do próby samobójczej.

Papież

postać z III aktu. Uosobienie pragmatyzmu politycznego Kościoła. Nakazuje Kordianowi by Polacy modlili się i czcili cara, grożąc buntownikom rzuceniem klątwy.

Nawłoć

majątek Hipolita Wielosławskiego. Arkadia, miejsce uczt i romansów, ale jej pozorność i niesprawiedliwość obnaża fakt wyzysku biednego chłopstwa z pobliskiego Chłodka.

Antoni Lulek

chorowity student prawa, fanatyczny wyznawca ideologii komunistycznej, próbujący zwerbować Cezarego do wywołania krwawej rewolucji w Polsce.

Szklane domy

utopijna, przepiękna wizja czystej, sprawiedliwej, higienicznej nowej Polski oparta na technologicznym wynalazku, opowiadana Cezaremu przez ojca w pociągu (symbol marzeń ojców-niepodległościowców).

Wanda Okszyńska

utalentowana pianistka-nastolatka, cicha, zakochana do szaleństwa i bez wzajemności w Cezarym; ostatecznie z zazdrości truje rywalkę, Karolinę.

Laura Kościeniecka

piękna, zamożna arystokratka w dojrzałym wieku. Pomimo gorącego romansu z Cezarym, wychodzi za bogatego Barwickiego ze strachu przed bankructwem.

Karolina Szarłatowiczówna

szlachcianka z Kresów, utraciła dom przez rewolucję radziecką; pracowita i prawdomówna mieszkanka Nawłoci; zostaje otruta, gdyż kochała Cezarego.

Wskrzeszenie Łazarza

centralny motyw utworu; ewangeliczna przypowieść czytana Rodionowi przez Sonię, zwiastująca duchowe odrodzenie zbrodniarza.

Syberia

miejsce katorgi Raskolnikowa. Nie jest to jednak wyłącznie kara, lecz miejsce oczyszczenia, zrozumienia zbrodni i początku nowego życia przy wsparciu Soni.

Dunia Raskolnikowa

siostra Rodiona, dumna i inteligentna. Gotowa poświęcić własne szczęście i poślubić odpychającego Łużyna, by wyrwać matkę i brata ze skrajnej nędzy.

Arkadij Swidrygajłow

zdemoralizowany ziemianin, "mroczny sobowtór" Raskolnikowa. Zbrodniarz bez wyrzutów sumienia, pusty w środku, ostatecznie z nudy i niespełnionej miłości do Duni popełnia samobójstwo.

Piotr Łużyn

cyniczny dorobkiewicz i hipokryta. Chciał poślubić Dunię tylko dlatego, że jako panna bez posagu byłaby od niego całkowicie zależna, poddańcza i wdzięczna.

Sonia Marmieładowa

córka Marmieładowa, oddała się prostytucji, by ratować głodujące rodzeństwo z macochą. Uosobienie pokory, ofiarności i miłości na wzór chrześcijański.

Alona Iwanowna

chciwa, oschła stara lichwiarka zabita przez Raskolnikowa siekierą (bohater określał ją jako bezużyteczną "wszę").

Siemion Marmieładow

dawny radca tytularny, zdegenerowany alkoholik, który przepija ostatnie pieniądze rodziny; ginie przejechany przez powóz.

Lipce

hermetyczna wspólnota chłopska, uwarunkowana rytmem natury (pór roku) i silną hierarchią majątkową.

Antek Boryna

syn Macieja. Silny, porywczy chłop; tkwi w namiętnym romansie ze swoją macochą (Jagną). Przechodzi metamorfozę i w końcu godzi się z ojcem oraz przejmuje stery nad gospodarstwem.

Gwara

dialekt stylizowany na mowę chłopską z regionu łowickiego, którym posługują się nie tylko bohaterowie dialogów, ale momentami i wiejski narrator (tzw. "gaduła"), by oddać pełen realizm środowiska.

Jagna Paczesiówna

najpiękniejsza we wsi, nadwrażliwa, o silnym popędzie biologicznym i artystycznej duszy. Nie potrafi żyć zgodnie z prawami gromady, za co zostaje z niej okrutnie wyrzucona (wywieziona na wozie gnoju).

Maciej Boryna

najbogatszy gospodarz w Lipcach, ojciec Antka, mąż Jagny. Przywódca gromady w walce o las; umiera w symbolicznym geście siewcy ziemi na wiosnę.

Joseph Grand

urzędnik, autor nigdy niekończącego się jednego zdania powieści. Człowiek mały na zewnątrz, ale wielki duchem, skrupulatnie prowadzi statystyki zgonów (symbol solidarności codzienności).

Jean Tarrou

przyjezdny z zewnątrz (piszący kroniki z miasta). Założyciel formacji sanitarnych. Postawa "świętego bez Boga", walczy ze złem z najwyższych pobudek moralnych; umiera na Dżumę na sam koniec epidemii.

Doktor Bernard Rieux

główny narrator kroniki. Traktuje leczenie chorych nie jako heroizm, lecz zwykłą ludzką uczciwość. Walczy z chorobą z uporem, mimo poczucia absolutnej beznadziei i milczenia niebios.

Raymond Rambert

dziennikarz uwięziony w mieście. Na początku za wszelką cenę usiłuje uciec do ukochanej ("to nie moje miasto"), jednak pod wpływem pracy Rieux postanawia zostać i pomagać walczyć z chorobą.

Ojciec Paneloux

jezuita, w pierwszym kazaniu karci parafian tłumacząc, że epidemia to bicz boży za ich grzechy. Wobec okrutnej śmierci małego dziecka w wannie (synka sędziego Othona) przeżywa wstrząs w drugim kazaniu, umiera nie pozwalając na diagnozę ani leczenie.

Cottard

oszust ścigany przez prawo. Epidemia daje mu wolność (zastopowała działania aparatu policji), w związku z czym cieszy się z choroby. Kiedy epidemia gaśnie, wpada w paranoję i zaczyna strzelać do tłumu.

Oran

miasto akcji utworu; zamknięte i odcięte od świata z powodu zarazy. Staje się uniwersalną metaforą, np. okupowanej Europy w czasie II wojny światowej lub ludzkiego życia uwięzionego w cieniu absurdu i śmierci.

Matka Boska

postać ukazana nie jako postać bolesna i teologiczna, ale jako cierpiąca, ludzka matka, która widzi mękę syna i prosi o współczucie inne matki.

Stabat Mater Dolorosa

motyw "Stała Matka Boleściwa", przedstawiający Maryję u stóp krzyża, dzielącą cierpienie z Chrystusem.

Makbet

wódz wojsk szkockich, który pod wpływem ambicji i przepowiedni staje się tyranem i królobójcą; przechodzi przemianę z bohatera w potwora.

Lady Makbet

żona Makbeta, bezwzględna manipulatorka, która popycha męża do zbrodni; ostatecznie popada w obłęd z powodu poczucia winy (motyw niezmywalnej krwi na rękach).

Trzy Wiedźmy

postacie nadprzyrodzone, które kuszą Makbeta przepowiednią władzy, symbolizują zło drzemiące w człowieku i dwuznaczność losu.

Banko

przyjaciel Makbeta, świadek przepowiedni; zostaje zamordowany, bo jego potomkowie mają być królami; jego duch ukazuje się Makbetowi podczas uczty.

Las Birnam

element przepowiedni; gdy wojska przeciwników Makbeta zbliżają się do zamku, maskując się gałęziami, spełnia się wizja "kroczącego lasu", co zwiastuje śmierć tyrana.

Mistrz Polikarp

uczony mędrzec, który prosi Boga o możliwość ujrzenia Śmierci twarzą w twarz, by poznać jej naturę.

Śmierć

personifikacja ukazana jako rozkładające się ciało kobiety z kosą; budzi grozę, ale i groteskowy śmiech; jest sprawiedliwa, bo zabiera każdego bez względu na stan.

Danse macabre (Taniec Śmierci)

motyw korowodu ludzi wszystkich stanów (od papieża po żebraka) prowadzonych przez śmierć; przypomina o marności życia (vanitas) i równości wobec zgonu.

Roland

wzór rycerza idealnego: odważny, lojalny wobec króla (Karola Wielkiego) i Boga, dbający o honor ponad własne życie; ginie w wąwozie Roncevaux.

Karol Wielki

król Francuzów, idealny władca chrześcijański, mściciel śmierci Rolanda, siwy starzec cieszący się bożą opieką.

Ganelon

ojczym Rolanda, zdrajca, który z nienawiści do pasierba spiskuje z Saracenami, co doprowadza do zagłady tylnej straży wojsk Karola.

Durendal

legendarny miecz Rolanda, zawierający w rękojeści relikwie świętych; symbol potęgi rycerskiej.

Olifant

róg z kości słoniowej; Roland dmie w niego przed śmiercią tak mocno, że pękają mu skronie, by wezwać pomoc króla i ocalić honor rycerzy.

Bogurodzica / Deesis

motyw pośrednictwa: Jan Chrzciciel i Maryja proszą Chrystusa o łaski dla ludzi; najważniejszy wzorzec ikonograficzny w tekście.

Bogurodzica / Archaizmy

staropolskie słowa (np. dziela, bożycze, zbożny), które świadczą o wiekowości tekstu (najstarsza polska pieśń religijna).

Antenor

prawy polityk, patriota, który przedkłada dobro państwa (Troi) nad prywatne korzyści; przeciwnik przekupnego Aleksandra (Parysa).

Fatum państwowe

przekonanie, że upadek moralny rządzących i przekupstwo nieuchronnie prowadzą do zagłady całego państwa.

Andrzej Kmicic

bohater dynamiczny; z watażki i zdrajcy (służba u Radziwiłłów) zmienia się w patriotę-bohatera (jako Babinicz), ratując króla i broniąc Jasnej Góry.

Obrona Jasnej Góry

kluczowy moment powieści; cudowne ocalenie klasztoru staje się symbolem oporu narodu przeciw szwedzkiemu najeźdźcy.

Piotr Skarga

kaznodzieja królewski, który przestrzega przed "sześcioma chorobami Rzeczypospolitej" (m.in. chciwością, brakiem miłości do ojczyzny, niezgodą).

Ojczyzna jako tonący okręt

słynna metafora: jeśli obywatele dbają tylko o swoje "tłumoczki" (majątek), zamiast ratować statek (państwo), wszyscy zginą w odmętach.

Gorcew

były członek nkwd

Marusia

była kowala

Pamfiłow

syn w armii

Misza Kostylew

ręka w ogniu, kochał komnizm

Żyd z grodną

wydał 3 niemców